Powrót do spisu treści
Lew Trocki
Co to jest rewolucja permanentna?*
Tezy podstawowe
1. Teoria rewolucji permanentnej wymaga obecnie jak największej uwagi ze strony każdego marksisty, ponieważ kierunek walki klas i walki ideologicznej całkowicie i ostatecznie przesunął tę kwestię ze sfery reminiscencji z dawnych rozbieżności między marksistami rosyjskimi do sfery rozważań o charakterze, więzi wewnętrznej i metodach rewolucji międzynarodowej w ogóle.
2. W stosunku do krajów o opóźnionym rozwoju burżuazyjnym, a szczególnie krajów kolonialnych i półkolonialnych, teoria rewolucji permanentnej oznacza, że pełna i rzeczywista realizacja zadań demokratycznych i narodowowyzwoleńczych nie jest do pomyślenia inaczej, jak poprzez dyktaturę proletariatu, polegającą na przejęciu przez proletariat władzy w charakterze przywódcy narodu uciskanego, a przede wszystkim mas chłopskich.
3. Kwestia agrarna, a wraz z nią kwestia narodowościowa, wyznaczają chłopom, którzy stanowią przytłaczającą większość ludności krajów zacofanych, wyjątkowe miejsce w rewolucji demokratycznej. Bez przymierza proletariatu z chłopami cele rewolucji demokratycznej nie tylko nie mogą zostać zrealizowane, ale nawet poważnie wytyczone. Przymierze tych dwóch klas jest jednak możliwe do zrealizowania jedynie w bezwzględnej walce z wpływami burżuazji liberalno-narodowej.
4. Bez względu na to, jakie w różnych krajach bywają pierwsze, epizodyczne etapy rewolucji, realizacja rewolucyjnego przymierza proletariatu z masami chłopskimi jest możliwa tylko pod politycznym kierownictwem awangardy proletariackiej, zorganizowanej w partii komunistycznej. Oznacza to zarazem, że rewolucja demokratyczna może zwyciężyć tylko poprzez dyktaturę proletariatu opartą na przymierzu z chłopami i nastawioną w pierwszej kolejności na osiągnięcie celów rewolucji demokratycznej.
5. Z punktu widzenia swojego znaczenia historycznego bolszewickie hasło "demokratycznej dyktatury proletariatu i chłopstwa" miało właśnie wyrażać scharakteryzowane wyżej stosunki między proletariatem, chłopami i liberalną burżuazją. Dowiodło tego doświadczenie Października. Lecz ta stara formuła Lenina nie rozstrzygała z góry, jakie będą wzajemne stosunki polityczne między proletariatem a chłopami wewnątrz bloku rewolucyjnego. Innymi słowy, owa formuła miała świadomie pewien charakter algebraiczny, który w procesie doświadczenia historycznego miał ustąpić miejsca bardziej konkretnym jednostkom arytmetycznym. Jednakże doświadczenie to wykazało - i to w warunkach wykluczających wszelką pokrętną interpretację - że bez względu na to, jak wielka byłaby rola rewolucyjna chłopów, nigdy nie może być ona samodzielna ani tym bardziej kierownicza. Chłop idzie za robotnikiem lub za burżujem. Znaczy to, że "demokratyczną dyktaturę proletariatu i chłopstwa" można sobie wyobrazić tylko jako dyktaturę proletariatu prowadzącego za sobą masy chłopskie.
6. Demokratyczna dyktatura proletariatu i chłopstwa, pojmowana pod względem swojej treści klasowej jako ustrój odmienny od dyktatury proletariatu, byłaby do zrealizowania tylko w przypadku, gdyby było możliwe istnienie niezależnej partii rewolucyjnej, która ucieleśniałaby interesy demokracji chłopskiej i w ogóle drobnomieszczańskiej i która byłaby przy pomocy proletariatu zdolna do objęcia władzy, a sprawując władzę potrafiłaby wprowadzić w życie program rewolucyjny. Jak o tym świadczy doświadczenie całej historii współczesnej, a przede wszystkim historii Rosji w ciągu ostatniego ćwierćwiecza, przeszkodą nie do przezwyciężenia na drodze do utworzenia partii chłopskiej jest niesamodzielność gospodarcza i polityczna drobnej burżuazji oraz jej głębokie zróżnicowanie wewnętrzne, skutkiem którego we wszystkich decydujących sytuacjach przede wszystkim podczas wojny i rewolucji wyższe warstwy drobnej burżuazji (chłopów) idą z wielką burżuazją, a niższe z proletariatem, zmuszając tym samym warstwy pośrednie do wyboru między tymi skrajnymi biegunami. Między kiereńszczyzną a władzą bolszewicką, między Kuomintangiem a dyktaturą proletariatu nie istnieje i nie może istnieć wyjście pośrednie, to znaczy demokratyczna dyktatura robotników i chłopów.
7. Obecna tendencja Międzynarodówki Komunistycznej do narzucania krajom orientalnym od dawna przezwyciężonego ostatecznie przez historię hasła demokratycznej dyktatury proletariatu i chłopstwa może mieć tylko reakcyjny charakter. Ponieważ hasło to przeciwstawia się dyktaturze proletariatu, sprzyja ono rozmywaniu proletariatu w masach drobnomieszczańskich, a tym samym utrzymaniu hegemonii przez burżuazję narodową, i w rezultacie przyczynia się do fiaska rewolucji demokratycznej. Już samo tylko włączenie tego hasła do programu Międzynarodówki Komunistycznej stanowi jawną zdradę wobec marksizmu i bolszewickich tradycji Października.
8. Dyktatura proletariatu, który dochodzi do władzy jako przywódca rewolucji demokratycznej, wraz ze zwycięstwem tej rewolucji nieuchronnie i nagle staje w obliczu zadań związanych z głębokimi przeobrażeniami burżuazyjnego prawa własności. Rewolucja demokratyczna przerasta bezpośrednio w socjalistyczną i tym samym staje się permanentna.
9. Zdobycie władzy przez proletariat nie oznacza doprowadzenia rewolucji do końca, lecz jedynie jej rozpoczęcie. Budowa socjalizmu jest możliwa tylko na gruncie walki klas w skali krajowej i międzynarodowej. W warunkach przytłaczającej przewagi stosunków kapitalistycznych w skali światowej walka ta musi niechybnie powodować wybuchy wojen wewnętrznych, to znaczy domowych, i zewnętrznych, to znaczy rewolucyjnych. Na tym polega permanentny charakter rewolucji socjalistycznej jako takiej niezależnie od tego, czy chodzi o kraj zacofany, w którym dopiero wczoraj dokonały się przeobrażenia demokratyczne, czy o stary kraj kapitalistyczny, który przeszedł przez długą epokę demokracji i parlamentaryzmu.
10. Zwycięstwa rewolucji socjalistycznej nie można sobie wyobrazić w granicach państwowych danego kraju. Jedna z podstawowych przyczyn kryzysu społeczeństwa burżuazyjnego polega na tym, że stworzone przez nie siły wytwórcze nie mogą już pomieścić się w granicach państwa narodowego. Stąd z jednej strony biorą się wojny imperialistyczne, a z drugiej burżuazyjne utopie Stanów Zjednoczonych Europy. Rewolucja socjalistyczna zaczyna się w skali krajowej, rozwija się w skali międzynarodowej, a zostaje doprowadzona do końca i osiąga kulminację w skali światowej. Dlatego rewolucja socjalistyczna staje się permanentna w nowym, szerszym znaczeniu w tym znaczeniu, że kończy się wraz z ostatecznym zwycięstwem nowego społeczeństwa na całej kuli ziemskiej.
11. Tak zarysowany schemat rozwoju rewolucji światowej znosi rozróżnienie między krajami "dojrzałymi" i "niedojrzałymi" do socjalizmu w rodzaju takiej martwej i pedantycznej klasyfikacji, jaką wprowadzono do obecnego programu Międzynarodówki Komunistycznej. Kapitalizm, który stworzył rynek światowy, światowy podział pracy i światowe siły wytwórcze, sam przygotowuje całą gospodarkę światową do przeobrażeń socjalistycznych.
Ten proces przeobrażeń dokona się w różnych krajach w różnym tempie. W określonych warunkach kraje zacofane mogą dojść do dyktatury proletariatu wcześniej niż kraje rozwinięte, ale dojdą później od nich do socjalizmu.
W kraju kolonialnym lub półkolonialnym, którego proletariat okaże się niedostatecznie przygotowany do skupienia wokół siebie chłopów i zdobycia władzy, nie będzie tym samym możliwości doprowadzenia rewolucji demokratycznej do końca. Natomiast w kraju, w którym proletariat dojdzie do władzy w rezultacie rewolucji demokratycznej, dalsze losy dyktatury proletariatu i socjalizmu będą w ostatniej instancji zależały nie tyle od rozwoju krajowych sił wytwórczych, ile od rozwoju międzynarodowej rewolucji socjalistycznej.
12. Teoria socjalizmu w jednym kraju wyrosła na drożdżach reakcji popaździernikowej i jest jedyną teorią przeciwstawiającą się konsekwentnie i do końca teorii rewolucji permanentnej.
To, że pod ciosami krytyki epigoni podejmują próbę ograniczenia stosowalności teorii socjalizmu w jednym kraju do Rosji, powołując się w tym celu na jej osobliwości narodowe (rozmiary kraju i bogactwa naturalne) nie polepsza sprawy, lecz ją pogarsza. Zerwanie ze stanowiskiem międzynarodowym zawsze i nieuchronnie prowadzi do mesjanizmu narodowego, to znaczy do przypisywania własnemu krajowi cech szczególnych, mających świadczyć o jego wyższości lub odrębności, które pozwalają mu rzekomo odgrywać rolę niedostępną dla innych krajów.
Światowy podział pracy, zależność rozwoju radzieckiego przemysłu od technologii zagranicznych, zależność rozwoju sił wytwórczych rozwiniętych krajów Europy od azjatyckich surowców itd., itd., sprawiają, że w żadnym kraju świata niemożliwa jest budowa niezależnego społeczeństwa socjalistycznego.
13. Teoria Stalina-Bucharina nie tylko przeciwstawia mechanicznie, wbrew całemu doświadczeniu rewolucji rosyjskich, rewolucję demokratyczną rewolucji socjalistycznej, ale ponadto rozwodzi rewolucję krajową z rewolucją międzynarodową.
Rewolucjom w krajach zacofanych stawia za zadanie ustanowienie nie dającego się ustanowić ustroju dyktatury demokratycznej, która przeciwstawia dyktaturze proletariatu. W ten sposób wnosi do polityki złudzenia i fikcje, paraliżuje walkę proletariatu o władzę na Wschodzie i opóźnia zwycięstwo rewolucji kolonialnych.
Z punktu widzenia teorii epigonów fakt, że proletariat zdobywa władzę, oznacza zwycięstwo rewolucji ("w dziewięciu dziesiątych", zgodnie z formułą Stalina) i początek okresu reform krajowych. Teorie o ewolucji bogatego chłopa ku socjalizmowi (1) i o "neutralizacji" światowej burżuazji są więc nierozłącznie związane z teorią socjalizmu w jednym kraju. Razem powstają i razem upadają.
Teoria socjalizmu narodowego sprowadza Międzynarodówkę Komunistyczną do roli pomocniczego narzędzia w walce z interwencją wojskową. Obecna polityka, ustrój wewnętrzny i dobór personelu kierowniczego Międzynarodówki Komunistycznej pozostają w całkowitej zgodności z takim właśnie sprowadzeniem Międzynarodówki do roli oddziału pomocniczego, którego przeznaczeniem nie jest realizacja samodzielnych zadań.
14. Program Międzynarodówki Komunistycznej, opracowany przez Bucharina, jest do cna eklektyczny. Stanowi jałową próbę pogodzenia teorii socjalizmu w jednym kraju z internacjonalizmem marksistowskim, gdy tymczasem ten pozostaje w nierozerwalnym związku z permanentnym charakterem rewolucji międzynarodowej. Walka Komunistycznej Opozycji Lewicowej o słuszną politykę i zdrowy ustrój wewnętrzny Międzynarodówki Komunistycznej jest ściśle związana z walką o program marksistowski. Kwestia programu jest z kolei nierozłącznie związana z kwestią dwóch przeciwstawnych teorii teorii rewolucji permanentnej i teorii socjalizmu w jednym kraju. Kwestia rewolucji permanentnej wyszła od dawna poza ramy epizodycznych, całkowicie przezwyciężonych przez historię, rozbieżności między Leninem a Trockim. Walka toczy się między podstawowymi ideami Marksa i Lenina a eklektyzmem centrystów (2).
* Końcowy fragment Rewolucji permanentnej (1930).
Powrót do spisu treści |
